1991 jyly burynǵy Keńes Odaǵyna kiretin elder táýelsizdik alǵannan keıin olardy ortaq ıdeıaǵa biriktiretin jańashyl bastama kerek boldy. Aqıqatynda, buryn ekonomıkasy tamyrlanyp qalǵan elder bir-birinsiz ómir súre almaıtyny báseneden belgili. Táýelsizdik alǵannan keıingi úsh jyl postkeńestik elderge qıyn soqty. Ekonomıka damyǵan joq. Halyqtyń ál-aýqaty nasharlap ketti. Óndiris toqtady. Endi ne isteý kerek?
Qazaqstan prezıdenti Nursultan Nazarbaev 1994 jyly Máskeýdiń Lomonosov atygdaǵy ýnıversıtetine oqytýshylar quramy aldynda sóılegen sózinde Eýrazıalyq Odaq qurý bastamasyn kóterdi. Alǵashynda bul múlde oryndalmaıtyn kóringen. Biraq Elbasynyń jańashyldyǵy barǵan saıyn ómirsheń bola bastady. Naqtylaı aıtqanda, Nazarbaev usynǵan
eýrazıalyq ıntegrasıa ıdeıasy – kórshiles memleketterdiń ekonomıkalyq yqpaldastyǵyn belsendi túrde nyǵaıtý jáne ony odan ary damytý ekeni birden baıqaldy. Ras, alǵashqy umtylys 1991 jyly Keńes odaǵyna kiretin elder táýelsizdik alǵan tusta bastaldy. Derbes ómir súrýdi qalaǵan elder shashyrap ár tarapqa ketpes úshin Nazarbaev 1991 jyldyń 16 jeltoqsanynda olardyń barlyǵyn Almatyǵa jınady. Sóıtip, burynǵy Keńes Odaǵynyń quramynda Almatyda Táýelsiz memlketter Dostastyǵy quryldy. Ol sharaǵa 9 memlekettiń basshylary qatysyp, kelisimge qol qoıdy, keıinnen qalǵandary qosyldy. Odan keıingi ıdeıa – Eýrazıalyq Odaq qurý. Onyń maqsaty– eń aldymen úzilip qalǵan ekonomıkalyq baılanystardy qalpyna keltirý.
Qazaqstan prezıdentiniń Eýrazıa Odaǵy ıdeıasyn alǵa jyljytý ońaıǵa túsken joq. Oǵan kúmánmen qaraǵandar da kóp boldy. Bastama 1994 jyly kóterilgenimen, bir nárse aıqyn edi. XXI ǵasyrda ıntegrasıasyz ómir súrý múmkin emes Elbasynyń Eýrazıalyq Odaq qurý týraly usynysynyń máni TMD memleketteriniń árqaısysynyń áleýmettik-ekonomıkalyq erekshelikterin eskere otyryp, ıntegrasıalyq prosesterdi birtindep júzege asyrý. Teorıalyq tilmen aıtqanda, Eýrazıalyq ıntegrasıa – bul múmkin bolatyn geosaıası apattar men áleýmettik-saıası shuǵyl ózgeristerge kepildik.
Qazaqstan Prezıdentiniń Eýrazıalyq bastamasy TMD aımaǵy úshin – jańashyl joba ekeni ras. Elbasynyń «Memleketterdiń Eýrazıa odaǵyn qurý jónindegi» jobasy 1994 jyly 3 maýsymda TMD-ǵa qatysýshy memleket basshylaryna jiberilip, onyń nátıjesi 6 maýsymda qazaqstandyq, al 8 maýsymda reseılik baspasózde jarıalandy.
Bul negizinen eýropalyq Odaqtyń tájirıbesin zertteı kele týyndaǵan úlken joba. Ol TMD elderiniń ekonomıkalyq yqpaldastyǵyn jaqyndastyratyn bastama. Sondyqtan bul jerde o basta Qazaqstan Prezıdenti atap ótkenindeı, ulttyq qurylymdardan tys úılestirýshi qurylymdar qurylýy kerek boldy. Atap aıtqanda, ekonomıka, shıkizat resýrstary jónindegi komısıa, ekonomıkalyq jáne tehnıkalyq yntymaqtastyq isteri boıynsha qor, ınvestısıalyq bank jáne taǵy basqalar ekenin aıta ketken jón. Eýrazıalyq Odaq qurý ıdeıasynyń basynda Qazaqstan prezıdenti turǵanyn myna bir tarıhı derek taǵy aıǵaqtap turǵandaı.
1994 jyly qazanda Máskeýdegi TMD elderi basshylarynyń samıtinde mynandaı qaýly qabyldandy. «Memleketterdiń Eýrazıalyq Odaǵyn qurý týraly N.Á. Nazarbaev usynysyn tereń jáne jete zerttep, Dostastyq táýelsiz memleketter basshylarynyń Keńesi sheshim qabyldady. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á. Nazarbaevtyń memleketterdiń Eýrazıalyq Odaǵyn qurý týraly jobasy nazarǵa alynsyn, Táýelsiz memleketter Dostastyǵynda ıntegrasıalyq prosesti tereńdetý úshin Qazaqstan respýblıkasynyń usynysynda kórsetilgen negizgi ıdeıalary paıdalanylsyn».
Árıne, sheshim qabyldanǵanymen, bul jobany júzege asyrý úshin birneshe jyl ýaqyt kerek boldy. Biraq kún ótken saıyn ıntegrasıalyq baıanystyń asa qajet ekendigi aıqyndala bastady. 2000 jyldyń 10 qazanynda Belorýssıa, Qazaqstan, Reseı, Tájikstan men Qyrǵyzstan memleket basshylary Astana qalasyndaǵy kezdesti. Sóıtip Eýrazıalyq ekonomıkalyq qaýymdastyqty qurý jóninde kelisimge qol qoıdy.
2004 jyly Eýrazıalyq bastamanyń 10 jyldyǵynda prezıdent Nazarbaev óziniń Eýrazıalyq odaq jobasynyń ekonomıkalyq turǵyda tıimdiligin aıta kelip, odaqtyń ulttyq egemendikke qateri bolmaıtynyn atap ótti.
Eýrazıalyq Odaq ıdeıasy TMD kólemimen ǵana shektelip qalmaıtynyn Qazaqstan prezıdenti túsindi. Sóıtip, Nazarbaevtyń bastamasy boıynsha 2008 jyly «Eýropaǵa jol» baǵdarlamasy qabyldandy. Nazarbaev «Eýropalyq odaq qaǵıdasy boıynsha» qalyptasatyn Eýrazıalyq odaq ıdeıasyn taǵy da damytty.
Aıta keteıik, jalpy Eýrazıalyq ekonomıkalyq Odaqtyń (EAEO) Qazaqstan úshin qandaı qajetitiligi men tıimligi bar? Bul týraly Qazaqstan prezıdenti o basta munyń úlken kúrdeli máselege aınalmaıtyn jáne ómirlik mańyzy aıqyndala túsetinin qadap aıtty.
– Búginde bizdiń budan arǵy is-qımylymyzdyń strategıasyn keminde 15-20 jylǵa aıqyndap, alys kókjıekke qaraý mańyzdy bolyp otyr. Odaǵymyzdyń 21 ǵasyrdyń birinshi jartysyndaǵy basty mıssıasy eki jaıtqa baılanysty ekenin túsiný kerek. Birinshiden, álemniń mańyzdy ekonomıkalyq makroóńirleriniń birine aınalý, bul bizge Shyǵys pen Batystyń, Eýropa men Azıanyń arasyndaǵy «ekonomıkalyq kópir» retinde básekelestikte tabıǵı artyqshylyq beredi. Ekinshiden, elderimizdiń árqaısysynyń álemdegi damyǵan memleketter qataryna qosylýyn qamtamasyz etedi. Eýrazıalyq ekonomıkalyq odaq halyqtar men memleketter úshin aýyrtpalyqqa emes, ıgilikke aınalýy tıis. Osyndaı ustanymda bolý arqyly ǵana eýrazıalyq tańdaýdyń tartymdylyǵyn qamtamasyz etip, Eýrazıalyq ekonomıkalyq odaqtyń taǵdyrly maqsattaryna qatysty kez kelgen kúmándi birjola seıilte alamyz. Biz Eýrazıalyq ekonomıkalyq komısıa Máskeýde bolady dep kelistik. Mınskide Eýrazıalyq sot ornalasady. Ol jerde bizdiń odaqtyń quqyqtyq aspektileri shoǵyrlanady. Odaqtyń qarjy naryqtaryn retteý jónindegi ultústilik organy 2025 jyldan bastap Almatyda bolady, – dep atap kórsetti Qazaqstan Prezıdenti.
Shyndyǵynda, Eýrazıalyq ekonomıkalyq Odaq – óte aýqymdy naryq. Bul aımaqtyq saýda, halyqaralyq ıntegrasıany biriktiredi. Bul naryqta jumysshy kúshi, qyzmet kapıtaly men taýar tasymaly erkin júredi. Bul – Belarýs, Qazaqstan, Reseı, Armenıa jáne Qyrǵyzstan elderin quraıtyn úlken naryq. Búgingi kúnde ekonomıkalyq Odaqtyń halqy, ıaǵnı tutynýshysy 182,7 mıllıon adamdy jetip otyr. Demek atalǵan naryqta taýar aınalymy erkin júrip, óndiris damyp, alyp-satý qyzmeti de tyǵyz baılanysty bolýy tıis.
Sarapshylardyń baǵalaýyna qaraǵanda, 2019 jyldan bastap, Eýrazıalyq ekonomıkalyq Odaqtyń (EAEO) jalpy ortaq elektr naryǵy, 2025 jyldan keıin birtutas munaı ónimderi, munaı jáne gaz, sondaı-aq bolashaqta biryńǵaı qarjy naryǵy qurylatyn bolady. Eýrazıalyq ekonomıkalyq Odaqqa kirgennen keıin Qazaqstannyń syrtqy saýda aınalymy 2017 jyly – 25 paıyzǵa, qarjyǵa shaqqanda - 77, 6 mıllıard dollarǵa, sonyń ishinde Eýrazıalyq ekonomıkalyq Odaqqa múshe eldermen 26 paıyzǵa artty. Bul shamamen alǵanda, 17, 4 mıllıard dollarǵa ósti degen sóz.
Bul jerde bizdiń el úshin tıimdi bolyp otyrǵan taǵy bir nárse bar. Atalǵan ekonomıkalyq Odaqqa múshe elder basqa memlekettermen de erkin saýda aımaǵy arqyly taýar qatynasyn jasaı alady. Saýda aınalymy turǵysynan alsaq, Qazaqstan Eýrazıalyq ekonomıkalyq Odaqqa múshe elderdiń ishinde ásirese, Vetnammen jaǵdaıdy jaqsartty. Derekke júginer bolsaq, 2017 jyly Astanada ótken ekonomıkalyq forýmnan keıin Qazaqstan men Vetnam arasyndaǵy saýda aınalymy 48 payzǵa ósip, 542 mıllıon dollarǵa jetti. Vetnamǵa azyq-túlik taýarlary, aýyl sharýashylyǵy ónimderi, metal men basqa buıymdar eksporty kúsheıdi. Qazaq kómirin Reseıdiń Qıyr Shyǵys porty arqyly tasymaldaý artty.
Inflásıalyq qysym men ınvestısıalyq ósimniń arqasynda Eýrazıalyq ekonomıkalyq odaq (EAEO) arasyndaǵy óndiris kólemi tutastaı alǵanda, 2,6 paıyzǵa artty. Bul ásirese Qazaqstanǵa tıimdi boldy. Odaqqa múshe eldermen salystyrmaly túrde qaraǵanda, Qazaqstanda óndiristik ónim 7 paıyzǵa ósti. Mundaı jaǵymdy kórsetkishter, shıkizattyq emes 13 salada baıqaldy. Atap aıtqanda, farmasevtıka (41,8%), kólik óndirisi men jabdyqtaý (38,4%), elektr jabdyqtary óndirisi (17,6%), aıaq kıim jáne bylǵary óndirisi (8,4%), tigin jáne toqyma (7,2%), hımıa óndirisi (7,2%), sondaı-aq metalýrgıa salasy (5,9%) ósti.
Aıta ketetin bir nárse, atalǵan EAEO -na súshe elderge ortaq zańdylyq engizilgen. Mysaly, Qazaqstan turǵy odaqqa múshe elderdiń terıtorıasynda erkin jumys isteı alady. Bir ǵana mysal, qazirgi ýaqytta EAEO -na múshe elderden Qazaqstanǵa kelip jumys istep jatqandar kóp. Qazaqstannan da atalǵan elderdiń naryǵynda jumys istep júrgender jeterlik. Statısıka komıtetiniń sońǵy bes jyldaǵy kórsetkishterine nazar aýdarar bolsaq, Qazaqstanda jumyssyzdardyń sany tómendep, 4,9 paıyzǵa jetken. Bul árıne, jaǵymdy nátıje ekenin aıta ketýge bolady.
Qazir EAEO -na múshe elder arasynda biryńǵaı kólik keńistigi qurylyp, ortaq kólik qyzmeti naryǵy jumys isteı bastady. Prezıdent Nazarbaevtyń bastamasymen «Nurly jol» memlekettik baǵdarlamasy qurylyp, ol halyqaralyq jobaǵa ulasty. Atap aıtqanda, «Nurly jol» qazir halyqaralyq «Bir beldeý, bir jol» jobasymen jalǵasty. Eýrazıalyq ekonomıkalyq Odaq qurylǵannan keıin, Qazaqstanda álemdik aýqymdy joba «Batys Eýropa-Batys Qytaı» halyqaralyq dálizi iske qosyldy. Endi Pekın – Astana – Moskva – Berlın «Evrazıa» baǵyty da EAEO -na múshe elder arasyndaǵy taýar tasymaly men qarym-qatynasty burynǵydan jandandyratyny sózsiz.
TÚIİN: 1994 jyly Máskeýdegi Lomonosov atyndaǵy ýnıversıtettiń oqytýshylar quramynyń aldynda Qazaqstan prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń kótergen ıdeıasy júzege asty jáne barǵan saıyń ómirsheń bolyp kele jatyr. Óıtkeni jıyrma birinshi ǵasyrda ıntegrasıasyz ómir súrý múmkin emes.Bul aıqyn ári anyq nárse.
Erkin QALDAN
